Ēलग : चौथी नवता ------------------ बायलाइन : Ŗीधर ितळवे shridhar.tilve1@gmail.com ------------------ हेिडंग : भिवđयतांितर्कीचा सामर्ाज्यिवĒतार ------------------ इंटर्ो : १८५० नंतर िवȧानाच्या मयार्दा Ēपđट होऊ लागčया आिण १८९० नंतर तर त्यािवषयी Ēपđट चचार् सुरू झाली. या सवार्चा सखोल पिरणाम युरोिपअन िवचारवंतांवर होऊन अनेक पर्ितभावंत हेपुन्हा एकदा गिणत आिण भूिमती यांच्याकडɂवळले. त्यामुळɂिवसाďया शतकातील संपूणर्जगावर पर्भाव टाकणारेजे तŚवȧ होते , तेसवर्च गिणत अथवा भूिमतीशी संबंिधत होते... ------------------ Ĉलबर् : मानवी इितहासात गिणत आिण भूिमती या मानवी समाजाच्या आǐ तांितर्की होत. त्या तकɒशाĒतर्ाच्या आधारेचालतात व अमूतर्शक्यतांच्या पर्देशात िसnj होतात. साहिजकच गिणत आिण भूिमतीत अďवल दजार्ची पर्ितभा आिण कčपनाशक्ती लागते... ------------------ गेčया काही लेखांत आपण मानवी ȧानाच्या शाĒतर् आिण िवȧान या दोन महŚवाच्या अंगांचा आिण त्यांचा भिवđयाशी असलेčया संबंधांचा थोडक्यात िवचार कɁला. आता आपणाला ितसķया अंगाचा िवचार करायचा आहे. हे ितसरेअंग Ċहणजे, तांितर्की होय. मानवी इितहासात गिणत आिण भूिमती या मानवी समाजाच्या आǐ तांितर्की होत. त्या तकɒशाĒतर्ाच्या आधारेचालतात व अमूतर्शक्यतांच्या पर्देशात िसnj होतात. साहिजकच गिणत आिण भूिमतीत अďवल दजार्ची पर्ितभा आिण कčपनाशक्ती लागते. गंमत Ċहणजे, तरीही गिणत आिण भूिमती ďयवहारात िसnj होत असतात. आपण बाजारात जातो तेďहा गिणत वापरत असतो. वĒतू, पैशाची गणती हेसवर्गिणताच्या आधारेच चालते. साहिजकच गिणतातील शोधांचा शाĒतर् आिण िवȧान यांच्यावर सखोल पिरणाम होत असतो. न्यूटन हा जसा वैȧािनक होता, तसाच तो गिणतीही होता. १८५० नंतर िवȧानाच्या मयार्दा Ēपđट होऊ लागčया आिण १८९० नंतर तर त्यािवषयी Ēपđट चचार्सुरू झाली. या सवार्चा सखोलपिरणाम युरोिपअन िवचारवंतांवर होऊनअनेकपर्ितभावंत हेपुन्हा एकदा गिणत आिण भूिमती यांच्याकडɂ वळले. त्यामुळɂिवसाďया शतकातील संपूणर्जगावर पर्भाव टाकणारेजेतŚवȧ होते, तेसवर्च गिणत अथवा भूिमतीशी संबंिधत होते. मानसघिटतशाĒतर्ाचा (िफनॉिमनॉलॉजी) पर्चंड पर्भाव मराठीतील गंगाधरपाटील या समीक्षकावरपडला आहे. त्यांनी पु. िश. रेगेयांच्या किवतांचा िवचार या अंगानेकɁला आहे. मानसघिटतशाĒतर्ाचा पर्वतर्क एडमंड हुसलɨ, अॅनॅलॅिटकलिफलॉसॉफीचेपर्वतर्कनॉथर्ďहाइटहेड व बटर्ार्ण्ड रसेल (याचासवार्िधकपर्भावअंधŖnjा िनमूर्लनसिमतीवर पडला आहे.), पोĒटमॉडɓिनझमचा खरा बाप čयुडिवग िवडगेĒटाईन (याचेजेशĈदांत मांडता येत नाहीत, त्याच्यािवषयी बोलूच नये, हेपर्मेय मराठी सािहत्यात खूपच पर्िसnj आहे.), गेम िथअरीतील इक्वॅिलिबर्यमचा पर्वतर्क जॉन नॅश, िवरचनावादाचा (पोĒट Ēटर्क्चरॅिलझम - भारतातील सवर्इंिग्लश िडपाटɓमɞट याच्या नादी लागली आहेत आिण त्यांच्या नादी लागून मराठी िडपाटɓमɞट सध्या िवरचनावादाच्या नादी लागली आहेत.) बाप जॅकस देिवदा, पोĒटमॉडनर्िनझमचे दुसरेबापिजिलस डɂčयुझ आिण गतारी (हेसमजण्यासकठीणअसčयानेमराठी िवचारवंत यांच्या नादी लागत नाहीत.) हेसवर्च पर्थम तांितर्की Ċहणजेच गिणत आिण भूिमतीत काम करत होते. उदाहरणाथर्, एडमंड हुसलɨचे ‘ओिरजन ऑफ जॉमेटर्ी’ हेभूिमतीवरील पुĒतक, नॉथर्ďहाइटहेड व बटर्ार्ण्ड रसेल यांचे ‘िपर्िन्सिपया मॅथॅमेिटका’ हा गिणतावरील गर्ंथ, जॉन नॅशची पर्िसnj गिणतीसूतर्े (‘Ĉयुिटफȳल माईंड’ या िचतर्पटाचा नायक जॉन नॅश आहे.), लुडिवग िवडगेĒटाईनची िफलॉसॉफी ऑफ मॅथॅमॅिटक्स, जॅकस देिवदाची एडमंड हुसलɨयाच्या ‘ओिरिजन ऑफ जॉमेटर्ी’ या गर्ंथाची इंटर्ोडक्शन, िजिलस डɂčयुझ आिण गतारीच्या सवर्च लेखनातील गिणत आिण भूिमतीतील अǐयावत संकčपनांचा मुबलक वापर हेसवर्िलखाण हा कɁवळ योगायोग नďहता; तर िवसावेशतक या तांितर्कीच्या आधारेउभेराहणार होते, त्या तांितर्कीशी गिणत व भूिमतीमुळɂया सवाɕचा जोपिरचय होता, त्याचा हा िनदɨशक होता. या तांितर्कीच्या आधारेअनेक तंतर्ȧानेउभी रािहली व तंतर्ȧानाचेयुग अवतरले. १८९० नंतर उदयाला आलेčया या तांितर्कीमुळɂच एच. जी. वेčस यानेभिवđयाचा िवचार तांितर्कीच्या संदभार्त करणेसुरू कɁले. याला कारण अथार्तच ‘पर्ो बॅिबिलटी िथअरी’ होती. Ĉलेझ पाĒकल आिण िपअर द फमर्ट या दोघांनी सतराďया शतकात सुरू कɁलेčया या िसnjांताला एकोिणसाďया शतकात अचानक अनेक अनुयायी िमळालेआिण त्याचा पिरणाम युरोिपअन िवचारवंतांवरही झाला. यातूनच एच. जी. वेčसनेभिवđयाच्या शक्यता धुंडाळायला सुरुवात कɁली. १९०१मध्येद फोटɓनाइटली िरďǡूया िलिटल मॅगिझनमध्येत्याने ‘अँिटिसपेशन्स ऑफ दी िरअॅक्शन ऑफ मेकȹिनकल अँड सायिन्टिफक पर्ोगर्ेस अपॉन ǡूमन लाइफ अँड थॉट' हा िनबंध िलहून त्यानेसायन्स ऑफ दी ćयुचर ही संकčपना मांडली. त्यानेमांडलेčया ‘टाइम मिशन’ या संकčपनेची चचार्आजही होतेच. यानंतर भिवđयतांितर्कीचा िवचार हळȴहळȴ पर्बळ होत गेला. भिवđयाचा िवचार करणाķया सािहत्यकȵतींची चचार्पर्चंड पर्माणात होऊ लागली. या सािहत्यपर्काराचा पिहला नायक अथार्तच ज्यूčस ďहनɨहा होता. त्याची ‘ट्वɞटी थाऊझंड्स फीट अंडर द सी’ ही पाणबुडीची संकčपना मांडणारी कादंबरी आिण ‘फर्ॉम द अथर्टȴद मून’ ही चंदर्पर्वासाची संकčपना मांडणारी कादंबरी या आजही क्लािसक मानčया जातात. या १८६० ते१८७० दरĊयान िलिहčया गेčया होत्या, हेकȱणालाही अशक्यच वाटावे. कारण पुढील शंभर वषाɕत मनुđय खरोखरच चंदर्ावर पोहोचला आिण त्यानेपाणबुडीही तयार कɁली. ज्यूčस ďहनɨआिण एच. जी. वेčस यांच्या कादंबķयांच्या संकčपना भिवđयात जसजशा खķया झाčया, तसतसा हा सािहत्यपर्कार सवार्त महŚवाचा पर्कार वाङ्मयपर्कार Ċहणून उदयाला येऊ लागला. १८७२मध्येअमेिरकɁत अवतरलेलेपॉĆयुलर सायन्स हेमॅगिझन या वाङ्मय पर्काराचेपर्मुख पर्मोटर ठरले. आजही या मॅगिझनच्या तĈबल ७० लाख पर्ती खपतात. १८९३मध्ये७४ अमेिरकन िवचारवंतांनी आणखी शंभर वषाɕनी Ċहणजे१९९३मध्येकाय काय होईल, हेवčडɓकोलंिबयन एक्Ēपोिझशनमध्येमांडले. गमतीचा भाग असा, या लोकांना िवमानपर्वास िदसला, टर्ɂन्स िदसčया; पण ऑटोमोबाईल कार िदसčया नाहीत. या सगĎया पाĐवर्भूमीवर एच. जी. वेčस याचेभिवđयिवषयीचेिवचार आधािरत होते. िवसाďया शतकात त्यानेमांडलेली ही भिवđयतांितर्की हळȴहळȴिवĒतारत जाऊन संपूणर्जगावर सामर्ाज्य गाजवूलागली.